تاریخ و اسباب پیدایش علم کلام
تاریخ و اسباب پیدایش علم كلام
1- هر گاه مقصود از علم كلام مطلق بحث و گفتگو درباره عقاید دینی جهت تبیین و اثبات آنها و پاسخگویی به اشكالات درباره آنها باشد، باید گفت تاریخ پیدایش علم كلام مقارن با تاریخ ظهور اسلام است، زیرا با مراجعه به قرآن، روایات و تاریخ اسلام روشن میشود كه بحثهای كلامی از نخستین روزهای ظهور اسلام در شكلی گسترده مطرح بوده است. بخش عظیمی از مباحثات كلامی پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ با بتپرستان و اهل كتاب درباره توحید، نبوت و معاد در قرآن كریم بیان شده است. چنان كه بخش عظیم دیگری از آن در كتب و تاریخ ثبت و نقل گردیده است.
2- اگر مقصود طرح مباحثات كلامی در میان خود مسلمانان و پیدایش فرقههای دینی و كلامی است، تاریخ پیدایش علم كلام به پس از رحلت پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ باز میگردد. یكی از نخستین و مهمترین اختلافات مربوط به مسئله امامت و خلافت است. و پس از آن اختلاف درباره قضاء و قدر، صفات خداوند، ماجرای حكمیت و مانند آن است كه به دنبال این اختلافات فرقههای قدریه، مشبِّهه، خوارج و دیگران پدید آمدند.
3- اگر مقصود از كلام اسلامی، ظهور مذاهب كلامی دارای اصول و قواعد تعریف شده و روش معین كلامی است، تاریخ و پیدایش آن به اوایل قرن دوم هجری باز می گردد. در این تاریخ مذهب كلامی معتزله پدید آمد كه دارای اصول و روش ویژه و روش كلامی است. البته مذهب امامیه از این نظر بر مذهب معتزله تقدم دارد، زیرا اصول و روش كلام امامیه از امام علی ـ علیه السّلام ـ و دیگر امامان شیعه الهام گرفته است و بدین جهت میتوان تاریخ آن را عصر امام علی ـ علیه السّلامـ دانست.
بررسی علل پیدایش علم کلام
الف. عصر رسالت
در رابطه با علل طرح بحثهای كلامی در عصر رسالت مطالب ذیل را یادآور میشویم:
1. هدف از تعالیم و آموزشهای كلامی، دعوت به حق و ارشاد و راهنمایی افكار هدایت جو و حقیقت طلب بوده است، كه از شئون و اهداف رسالت به شمار میرود. بنابراین در مورد این بخش از مباحث كلامی علت دیگری نمیتوان یافت.
2. پرسش گاهی بر سبیل «تفقُّه» و كسب آگاهی بر مجهولی است، و گاهی بر سبیل «تعنُّت» و اغراض نفسانی، مانند تحقیر نمودن سئوال شونده میباشد، و صورت نخست نیز دو گونه است، گاهی مورد سئوال مجهول است، و گاهی مورد سئوال معلوم است ولی سئوال شونده مدعایی دارد كه سئوال كننده با طرح سئوال، میخواهد صدق مدعای او را روشن سازد. این نوع سئوال را «امتحان» نیز میگویند. غالب پرسشهای كلامی كه توسط یهود از پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ شده از دو گونه پرسشهای تفقهی است
روزی پیامبر ـصلّی الله علیه و آله ـ در كنار خانه كعبه، آیات الهی را بر جمعی از اصحاب خود تلاوت مینمود، در این حال گروهی از سران قریش كه عبارت بودند از: ولید بن مغیره مخزومی، ابوالبختری بن هشام، ابوجهل، عاص بن وائل سهمی و عبدالله بن ابی امیه مخزومی گرد آمده و درباره پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ و پیشرفت برنامه او سخن میگفتند، سرانجام تصمیم گرفتند تا
ب. از رحلت پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ تا شهادت علی ـ علیه السّلام ـ
همه صحابه پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ به برتری امام علی ـ علیه السّلام ـ در پاسخگویی به سئوالات علمی اعتراف داشتند، بدین جهت وی در زمینه پاسخگویی به مسائل اعتقادی همان موقعیتی را داشت كه قبل از او پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ واجد آن بود بر این اساس شایسته است آن را دوره خاصی از تاریخ كلام اسلامی بشمار آوریم.
علامه طباطبائی در این باره گفته است: «در این روزگار (عهد خلافت عمر) دامنه مباحث كلامی توسعه یافت؛ زیرا فتوحات بسیار، موجب اختلاط مسلمانان با امتهای دیگر با فرهنگها و ادیان مختلف گردید، كه در میان آنان دانشمندان عقاید و مذاهب وجود داشتند، و در نتیجه مباحث كلامی رواج یافت».
ج. علم كلام در دوره سوم
مقصود از دوره سوم، پس از شهادت امام علی علیه السّلام تا عصر ترجمه است و با توجه به اینكه ترجمه آثار یونانی و غیره به عربی در ایام خلافت منصور عباسی (137ـ158) آغاز گردید و در ایام خلافت مأمون (198ـ218) به اوج خود رسید و در نتیجه دوره سوم تاریخ كلام اسلامی معاصر با ایام خلافت امویان (41ـ132) میباشد، بدین جهت سومین دوره از تاریخ كلام اسلامی را دوره یا عصر امویان مینامیم.در این دوره، فرقههای كلامی بسیاری مانند: قدریه، مرجئه، و معتزله پدید آمد و آراء و عقاید مختلف در زمینه عقاید دینی ابراز گردید. احوال ایشان را باید در درس تاریخ علم کلام جویا شد.
عامل مهم پیدایش این عقاید و مذاهب مختلف، سیاستهای خشن و عداوتآمیز حكام اموی در مورد اهل بیت پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ بود كه آنان را حتی از صحنه فعالیتهای علمی و فرهنگی نیز ممنوع نموده و در انزوای كامل قرار دادند كه در نتیجه رابطه امت اسلامی با آنان قطع گردید و از طرفی پرسشها و شبهات كلامی همچنان مطرح بود، و میبایست كسانی به آنها پاسخ گویند، در نتیجه صاحب نظران، آراء و عقاید مختلفی را در زمینه مسائل كلامی ابراز نمودند.
نتایج بحث
1. مباحث كلامی همزمان با ظهور آیین اسلام در جهان اسلام مطرح گردید.
2. در عصر رسالت از فرق و مذاهب مختلف كلامی خبری نبود، زیرا رأی و نظر پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ رأی فصل بود و در برابر او به رأی و نظر كسی اعتنا نمیشد، چنانكه در عصر خلفا نیز امام علی ـ علیه السّلام ـ از جنبه علمی مورد قبول همگان بود و به همین جهت جز در مسئله امامت و حكمیت اختلاف دیگری به عنوان فرقههای كلامی پدید نیامد.
3. فرق و مذهب كلامی از دوره سوم (عصر امویان) پدید آمد، زیرا در نتیجه مخالفتهای عداوت آمیز بنیامیه با اهلبیت پیامبر، رابطه مردم با آنان قطع گردید و رأی و نظر آنان به عنوان رأی فصل پذیرفته نمیشد.
4. علم كلام از آغاز تا اواخر قرن اوّل هجری (ظهور معتزله) شكل گفتاری داشت و از این دوره شكل تدوین و نوشتار به خود گرفت.
} .پرسشهای كلامی دوره دوم (از رحلت پیامبر تا شهادت امام علی) نسبت به دوره اوّل، افزایش چشمگیری را نشان میدهد كه دو عامل عمده داشت:
} الف. فراهم شدن زمینه تفكر و تأمل در مفاهیم دینی.
} ب. آمیزش و ارتباط مسلمانان با فرهنگها و عقاید مختلف در نتیجه فتوحات اسلامی.
} 6. فرضیه آنان كه پیدایش علم كلام اسلامی را پس از عصر ترجمه و تحت تأثیر اندیشههای فلسفی میدانند نادرست است، زیرا علم كلام حتی به صورت عقاید و مذاهب كلامی قبل از آن پدید آمده بود.
} 7. مهمترین عوامل پیدایش كلام اسلامی، عوامل داخلی بوده، و از عوامل خارجی آنچه در پیدایش یا تحول كلام اسلامی تأثیر داشته، همانا ارتباط مسلمانان با ملل و نحل مختلف بوده است.
} 8. حوادث اجتماعی نقش مؤثری در پیدایش مباحث كلامی داشته است، چنانچه تحویل قبله، موجب طرح بحث نسخ گردید، و ماجرای حكمیت، منشأ پیدایش فرقه خوارج و طرح اندیشه كفر فاسق شد.
این سامانه به منظور ارتباط با دانشجویان ،درج تحقیقات آن ها، سرفصل دروس و نمونه سوالات امتحانی و برخی جزوات درسی جهت دسترسی آسان و سریع راه اندازی شده است. امیدوارم مفید فایده قرار گیرد.